Get Adobe Flash player

Program logopedyczny

Mówię i słucham

Program z zakresu profilaktyki i terapii logopedycznej

dla

Niepublicznego Przedszkola SARENKA w Rawiczu

 

Autor: mgr Monika Ewa Jakubek

 

  1. WSTĘP

           

Poniższy program obejmuje treści z zakresu profilaktyki oraz terapii logopedycznej, których odbiorcą są dzieci w wieku przedszkolnym, ale także ich rodzice oraz nauczyciele. Główną przyczyną, która przyświecała jego powstaniu była troska okształtowanie prawidłowej mowy u dzieci i właściwą jej stymulację tak, by nie dopuścić do jakichkolwiek zaburzeń w jej rozwoju a także wychwycenie oraz umożliwienie wczesnej korekcji ewentualnych nieprawidłowości.

Mowa to główna cecha odróżniająca człowieka od zwierząt[1]. Jest ona dźwiękowym porozumiewaniem się ludzi, które to możliwe jest dzięki znajomości języka, czyli systemu wyrazów i reguł gramatycznych (Styczek, 1979). Czynność mówienia – nadawania mowy jest procesem, na który składa się wiele czynników warunkujących zarówno nadawanie (mówienie) jak i odbiór (rozumienie). Aby werbalne komunikowanie się z otoczeniem było możliwe dziecko prócz warunków anatomicznych i fizjologicznych potrzebuje także odpowiednich czynników psychologicznych i kulturowo – społecznych, czyli szeroko rozumianej stymulacji rozwoju mowy poprzez zachęcanie do mówienia i dostarczanie mu właściwych wzorów do naśladowania. Do podjęcia czynności mowy „przygotowuje się” ono już w życiu płodowym, kiedy to kształtują się mechanizmy umożliwiające odbieranie
i generowanie dźwięków: mózg, narządy mowne i narządy słuchu. Pamiętać należy o tym, że mowa to sprawność, którą dziecko zdobywa – tak jak chodzenie – a jej nauka jest rozłożona na pewne etapy i trwa kilka lat[2]. Żadnego z tych etapów nie można pominąć, ani przeskoczyć czy przyspieszyć, a opóźnienia w osiągnięciu któregokolwiek z nich – automatycznie spowodują późniejsze opanowanie etapów następnych.

Umiejętność mówienia poprawnego pod względem artykulacyjnym, logicznym, stylistycznym oraz rozumienia tego, co mówią inni jest trudną sztuką, która wymaga wielu ćwiczeń. Poziom komunikacji werbalnej ma wpływ na wszystkie sfery rozwoju dziecka oraz w ogromnym stopniu przesądza o jego sukcesach w szkole, w życiu osobistym i zawodowym. Pozwala ona bowiem na porozumiewanie się z innymi, umożliwia zdobywanie informacji, pozwala wyrażać swoje myśli, potrzeby, uczucia.

Pierwszymi i najważniejszymi nauczycielami mowy dzieci są rodzice, a ich rola jest niezastąpiona: oni dostarczają dziecku naturalnych sytuacji związanych
z mówieniem. Poprzez mówienie do dziecka, opisywanie wykonywanych czynności czy zaistniałych sytuacji - często nieświadomie - rodzice umożliwiają dziecku zdobywanie wiedzy o otaczającym świecie i wypełnianie jego wewnętrznego magazynu języka aby miało z czego czerpać, gdy stanie się gotowe do mówienia. Bowiem najpierw dziecko uczy się rozumienia mowy, a dopiero później - czynności mówienia.

Kiedy dziecko przekroczy próg przedszkola - nad rozwojem jego sprawności komunikacyjnych pieczę obejmuje także ta forma wychowania. Jednak rola przedszkola w zakresie kształtowania mowy dziecka jest inna niż rola rodziny. Tutaj sytuacje zachęcające do mówienia są aranżowane świadomie; dziecko ma uczyć się słuchać i mówić, zadawać pytania i udzielać odpowiedzi oraz formułować wnioski.

Czas najintensywniejszego rozwoju mowy przypada właśnie na lata edukacji przedszkolnej. Jednakże grupa przedszkola, do której uczęszczają dzieci w tym samym wieku, nie jest grupą jednorodną pod względem rozwoju mowy. Z jednej strony tworzą ją dzieci posiadające rozbudowany słownik i wypowiadające się za pomocą złożonych wypowiedzi, prawidłowo realizujące głoski. Z drugiej strony - często w tej samej grupie są też dzieci, które mówią niewiele, zniekształcają brzmienie głosek. Samo dziecko nie zdaję sobie sprawy z tego, że z jego mową czy wymową „jest coś nie tak”. Rodzice, przyzwyczajeni do tego jak dziecko mówi – często nie dostrzegają problemu lub reagują zbyt późno. Zadaniem nauczyciela jest zatem posiadanie wiedzy na temat prawidłowości w rozwoju mowy dziecka oraz skuteczne wspomaganie go i uwrażliwianie rodziców na tę kwestię.

Od kilkudziesięciu lat obniża się granica czasu przewidzianego na opanowanie przez dziecko systemu fonetyczno – fonologicznego jego ojczystego języka. Obecnie mówi się o granicy szóstego, a nawet piątego roku życia, bowiem dziecko rozpoczynające naukę w klasie pierwszej (a pójść do klasy pierwszej ma prawo – a za chwilę obowiązek - również sześciolatek) powinno prawidłowo realizować wszystkie głoski oraz swobodnie posługiwać się mową. Liczne badania wskazują jednak, że wiele jest dzieci, które mają problemy z prawidłową wymową lub prawidłowym budowaniem wypowiedzi czy też jej rozumieniem. Okres przedszkolny jest zatem czasem kiedy należy świadomie i intensywnie pracować
w celu rozwijania sprawności językowych i komunikacyjnych dzieci oraz korygować jak najwcześniej wszelkie dysharmonie w rozwoju mowy. Im wcześniej wprowadzone zostaną ćwiczenia i zabawy rozwijające kompetencje językowe
i komunikacyjne dzieci, tym szybciej osiągną one pełną sprawność w rozumieniu
i porozumiewaniu się z innymi.

  1. ZAŁOŻENIA PROGRAMU

Mowę dziecka kończącego przedszkole powinna cechować poprawność artykulacyjna, gramatyczna, fleksyjna i składniowa; zachowywanie jej elementów prozodycznych, umiejętność słuchania oraz wypowiadania się na różne tematy
i komunikowania o swoich potrzebach i decyzjach. Wynika to za podstawy programowej wychowania przedszkolnego[3].

Jednocześnie – jak zaznaczyłam we wstępie – proces jej nabywania przebiega etapami i konieczna jest znajomość zjawisk towarzyszących każdemu z nich, aby określić aktualny jej poziom i ewentualne opóźnienia w tym rozwoju, a także by go - w razie konieczności - skutecznie wspierać lub korygować, a zadanie to spoczywa na osobach dorosłych, od których to dziecko uczy się mowy, a więc rodzicach oraz nauczycielach. Zagadnienie to nabiera szczególnego znaczenia, jeśli pamięta się
o okresie krytycznym i sensytywnym dla rozwoju języka dziecka przypadających
w dużej mierze na lata edukacji przedszkolnej[4].

W związku z powyższym, niniejszy program opiera się na następujących założeniach:

  • Warunkiem prawidłowej realizacji programu jest wiedza
    o prawidłowym procesie rozwoju mowy dziecka
  • Logopeda jest koordynatorem i osobą odpowiedzialną za prawidłową realizację programu w przedszkolu
  • Nauczyciele są wyposażeni w wiedzę i kompetencje zapewniające właściwą organizację oraz przebieg programu
  • W pracę nad stymulacją i kształtowaniem prawidłowego rozwoju mowy dziecka angażuje się rodziców
  • Każde dziecko w przedszkolu ma dostęp do diagnozy logopedycznej
  • Dzieciom, u których zdiagnozowano wady wymowy umożliwia się korzystanie z terapii logopedycznej na terenie przedszkola
  • Zajęcia z zakresu profilaktyki odbywają się w sposób planowy
    i systematyczny, mają charakter zabawy i są dostosowane do wieku
    i możliwości psychofizycznych dzieci
  • Planując pracę z zakresu terapii logopedycznej z konkretnym dzieckiem dobiera się ćwiczenia odpowiednie do wieku i jego możliwości psychofizycznych

Program opracowano w oparciu o:

  • Podstawę Programową wychowania przedszkolnego dla przedszkoli, oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych oraz innych form wychowania przedszkolnego (DZ. U. z dnia 15 I 2009r.)
  • Rozporządzenie MEN z dnia 17 listopada 2010r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno – pedagogicznej
    w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach

Realizowany będzie w Niepublicznym Przedszkolu SARENKA w Rawiczu
w każdym roku szkolnym.

  1. CELE PROGRAMU

Cele ogólne ukierunkowane na dziecko:

  • Osiągnięcie przez dziecko umiejętności sprawnego komunikowania się
    z dorosłymi i rówieśnikami
  • Rozwijanie mowy dziecka pod względem słownikowo - gramatycznym
  • Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych dziecka takich jak: społeczne, sytuacyjne, pragmatyczne użycie języka
  • Przeprowadzenie diagnozy logopedycznej wśród dzieci
  • Zorganizowanie terapii logopedycznej dla dzieci z wadami wymowy
  • Wspomaganie prawidłowego rozwoju mowy dziecka i trwałe jej usprawnianie

Cele ogólne ukierunkowane na rodzica:

  • Zaangażowanie rodziców do świadomej współpracy nad rozwojem
    i kształtowaniem prawidłowej mowy dziecka
  • Wyposażenie rodziców w wiedzę o prawidłowościach w rozwoju mowy dziecka
  • Udostępnienie rodzicom wyników diagnozy logopedycznej
  • Dostarczenie rodzicom materiałów do stymulowania rozwoju mowy dziecka
  • Udzielanie instruktażu odnośnie kontynuacji ćwiczeń z gabinetu logopedycznego
  • Pomoc w zakresie kontaktu z innymi specjalistami

Cele ogólne ukierunkowane na nauczyciela:

  • Wyposażenie nauczycieli w wiedzę o prawidłowościach w rozwoju mowy dziecka oraz wskazanie literatury przedmiotu
  • Zapoznanie nauczycieli z najczęstszymi wadami wymowy oraz odstępstwami od nom wymawianiowych, które wadami wymowy nie są
  • Dostarczenie materiałów i pomocy do wspomagania rozwoju mowy dziecka

Cele szczegółowe:

Każdy z celów ogólnych zawiera z sobie szereg celów operacyjnych, które pozwolą dokładnie sprecyzować efekty działań. Są to:

Dla dziecka:

  • Wzbogacenie słownika biernego i czynnego dziecka
  • Dbanie o prawidłową budowę zdań
  • Stosowanie form grzecznościowych
  • Umiejętność nawiązywania i kończenia rozmowy
  • Rozwijanie zdolności słuchania innych i słuchania ze zrozumieniem
  • Rozwijanie rozumienia poleceń
  • Swobodne porozumiewanie się z dorosłymi i rówieśnikami w różnych miejscach i sytuacjach
  • Umiejętność komunikowania o swoich potrzebach, emocjach
  • Umiejętność formułowania pytań, wniosków, uogólnień
  • Ocena warunków mownych dziecka (narządy artykulacyjne, fonacja, oddech, słuch, prozodia)
  • Ocena rozwoju mowy dziecka w zakresie artykulacji
  • Ocena umiejętności rozumienia mowy
  • Ocena umiejętności w zakresie powtarzania
  • Ocena rozwoju mowy dziecka w zakresie mowy samodzielnej
  • Udział w terapii logopedycznej (jeśli zachodzi potrzeba)
  • Uczestnictwo w zorganizowanych ćwiczeniach oddechowych, fonacyjnych, artykulacyjnych
  • Umiejętność prawidłowego oddychania i ekonomicznego zużywania powietrza podczas mówienia
  • Umiejętność poprawnego operowania głosem
  • Umiejętność prawidłowej realizacji głosek
  • Uczestnictwo w ćwiczeniach rozwijających wrażliwość słuchową
  • Uczestnictwo w ćwiczenia kształtujących słuch fonemowy

Dla rodzica:

  • Dostrzeganie znaczenia prawidłowej mowy dla dalszych losów dziecka
  • Prowadzenie zabaw i ćwiczeń wspierających rozwój mowy dziecka
  • Poszerzenie wiedzy na temat rozwoju mowy dziecka
  • Dostrzeganie wczesnych nieprawidłowości w rozwoju mowy dziecka
    i reagowanie na nie
  • Zgoda na przeprowadzenie u dziecka diagnozy logopedycznej
  • Poznanie wyników diagnozy logopedycznej
  • Podjęcie współpracy z logopedą
  • Wyposażenie dziecka w teczkę na zajęcia z terapii logopedycznej
  • Systematyczne utrwalanie z dzieckiem w domu materiału z zajęć logoterapii
  • Motywowanie dziecka do systematycznych ćwiczeń w domu
  • Rozumienie konieczności przeprowadzenia konsultacji i badań specjalistycznych
  • Konsultacje specjalistyczne: foniatra, laryngolog, ortodonta

Dla nauczyciela:

  • Poszerzanie wiedzy o rozwoju mowy dziecka poprzez studiowanie literatury przedmiotu
  • Dostęp do listy lektur z zakresu rozwoju mowy dziecka, jej prawidłowości oraz zaburzeń
  • Znajomość prawidłowości w zakresie rozwoju mowy dziecka
  • Znajomość najczęstszych zaburzeń i wad wymowy
  • Znajomość odstępstw od norm wymawianiowych
  • Umiejętność wychwycenia w grupie przedszkolnej dzieci z zaburzeniami lub wadą wymowy
  • Poznanie zasad prowadzenia ćwiczeń i zabaw wspomagających rozwój mowy dziecka
  • Stymulacja aparatu oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego
  • Stymulowanie wrażliwość słuchowej dziecka
  • Stymulowanie słuchu fonemowego
  • Rozwijanie słownika biernego i czynnego dziecka
  • Możliwość korzystania z opracowań zawierających propozycje ćwiczeń
    i zabaw stymulujących i usprawniających ww. umiejętności
  1. METODY

Metody, w oparciu o które realizowany będzie program profilaktyki i terapii logopedycznej, są odpowiednio dobrane do potrzeb dzieci, rodziców i nauczycieli oraz dostosowane do warunków panujących w placówce przedszkolnej. Z punktu widzenia dydaktycznego w realizacji treści z obszaru profilaktyki zakłada się wykorzystanie formy pracy indywidualnej, grupowej oraz zbiorowej.

Najważniejsze metody aktywizujące i podające to:

  • Ćwiczenia oddechowe
  • Ćwiczenia fonacyjne (głosowe)
  • Ćwiczenia logorytmiczne (rytmizujące)
  • Ćwiczenia usprawniające motorykę narządów mowy
  • Ćwiczenia słuchowe
  • Zabawy i gry
  • Drama
  • Obserwacja
  • Pokaz, instruktaż
  • Wiersze
  • Opowiadania
  • Rymowanki
  • Piosenki
  • Referat
  • Tekst przewodni

Praca korekcyjna prowadzona jest w formie zajęć indywidualnych. Metody wykorzystywane w pracy korekcyjnej to:

  • metoda usprawniania narządów mowy
  • metoda wyjaśniania
  • metoda wzrokowa
  • metoda czuciowa
  • metoda naturalna
  • metoda substytucji
  • metoda uczulania
  • metoda mechaniczna
  1. EWALUACJA

Najważniejszym dowodem na osiągnięcie założonych celów będzie takie zaangażowanie środowiska rodzinnego i przedszkolnego w dbałość o wspieranie
i stymulację rozwoju mowy dziecka, by w momencie opuszczania przez nie przedszkolnych murów jego mowa była poprawna pod względem artykulacji, gramatyki, fleksji i składni; zachowywała prozodia, a ono samo potrafiło słuchać oraz wypowiadać się na różne tematy i komunikować o swoich potrzebach
i decyzjach. Aby tak się stało konieczne jest stałe monitorowanie rozwoju mowy oraz ścisła współpraca osób odpowiedzialnych za czuwanie nad jej rozwojem – czyli rodziców, nauczycieli i logopedy.

W celu sprawdzania, monitorowania bieżących działań prowadzona będzie ewaluacja w oparciu o:

  • Kwestionariusz wymowy
  • Obserwację dzieci
  • Rozmowy z nauczycielami
  • Rozmowy z rodzicami

Jeżeli informacje zwrotne uzyskane za ich pomocą wykażą, że podejmowane działania podnoszą sprawności komunikacyjne dzieci oraz stymulują i usprawniają rozwój ich mowy - wówczas będzie można powiedzieć, że program odniósł sukces.

Trzeba mieć jednak świadomość istniejących trudności, przeszkód, jakie mogą pojawić się na drodze realizacji zamierzonych celów:

  • Brak chęci rodziców do włączenia się w proces wspierania rozwoju mowy dziecka, zgody na przeprowadzenie u niego diagnozy logopedycznej oraz kontynuacji ćwiczeń z zakresu logoterapii w domu
  • Poważne uszkodzenia obwodowej części narządu artykulacyjnego lub słuchu, których usprawnianie czy leczenie wymaga długiego czasu (anomalie zębowe, wady zgryzu, głębokie niedosłuchy)
  • Niechęć dziecka do uczestnictwa w zajęciach terapeutycznych lub brak akceptacji przez nie osoby prowadzącej terapię
  • Zaburzenia wymowy wykraczające poza wiedzę i umiejętności pomocy ze strony osoby prowadzącej

Trudno przewidzieć wszystkie możliwe sytuacje, problemy i przeszkody zagrażające powodzeniu proponowanych działań. Należy jednak mieć ich świadomość, a w razie pojawienia się – zmierzyć się z nimi najlepiej, jak tylko można.

  1. TREŚCI

Prezentowany program swym zakresem obejmuje treści dotyczące stymulacji oraz wspomagania rozwoju mowy dziecka w wieku przedszkolnym. Uwzględnia on mechanizmy determinujące rozwój mowy dziecka w wielu przedszkolnym takie jak: doskonalenie oddechu, umiejętności posługiwania się głosem, stosowanie elementów prozodycznych mowy, a także stymulację słuchu fizycznego
i fonemowego. Równolegle z nimi następuje stopniowe rozszerzanie słownika dziecka, przyswajanie reguł gramatycznych rządzących językiem, a następnie nabywanie umiejętności wykorzystania języka w różnych sytuacjach społecznych, jako środka do osiągania celów w interakcji oraz rozwijaniu umiejętności narracyjnych. Wymienione powyżej umiejętności dziecko zdobywa w miarę rozwoju psychofizycznego. Zawarte w programie propozycje ćwiczeń i zabaw uwzględniają naturalny cykl rozwoju: każda kolejna umiejętność wynika z poprzedniej i stanowi podstawę pojawienia się następnej.

Założone cele realizowane są w korelacji z planami miesięcznymi pracy dydaktyczno – wychowawczej w poszczególnych grupach przedszkolnych w formie zabaw
i ćwiczeń na zajęciach porannych, popołudniowych lub w ich głównej części, nawiązujących do aktualnie realizowanego tematu kompleksowego.

Treści z zakresu terapii logopedycznej mają charakter ogólnego schematu, na podstawie którego należy opracować indywidualny plan pracy obejmujący korekcję zaburzeń wymowy zdiagnozowanych u każdego dziecka. Zadanie to należy do logopedy, który przeprowadzał diagnozę i podejmuje się logoetrapii. Terapia logopedyczna prowadzona jest indywidualnie z każdym dzieckiem raz w tygodniu.

Treści z zakresu profilaktyki logopedycznej:

Rozwijanie kompetencji językowych:

 

  1. Wymowa:
  2.  Ćwiczenia oddechowe:
    1. Równoważenie wdechu i wydechu podczas oddychania nosem
  3. Nauka gospodarki powietrzem wewnątrz jamy ustnej
  4. Wydłużanie fazy wydechowej
    1. Regulowanie wydechu
    2. Wydłużanie wydechu
    3. Ćwiczenie w oddychaniu nosem
    4. Wdech nosem i wydech ustami
    5. Ćwiczenia brzuszno – przeponowe
      1. Usprawnianie pracy przepony
      2. Łączenie oddechu z ruchami rąk, nóg, tułowia
      3. Łączenie wydechu z wymową pojedynczych głosek
      4. Łączenie wydechu z wymową 2-3 głosek
      5. Łączenie wydechu z wymową samogłosek i spółgłosek
  5. Ćwiczenia oddechowe ułatwiające przejście do mowy spontanicznej
  6. Ćwiczenia fonacyjne (głosowe):
  7. Ćwiczenia wstępne, likwidujące napięcie mięśni krtani i gardła
  8. Ćwiczenia w modulowaniu siły głosu
  9. Ćwiczenia w modulowaniu wysokości głosu
  10. Ćwiczenia nastawienia miękkiego
  11. Ćwiczenia rytmizujące (logorytmiczne):
  12. Ćwiczenia techniki ruchu
  13. Ćwiczenia metrorytmiczne
  14. Łączenie tekstu z elementami ruchowymi i graficznymi
  15. Ćwiczenia usprawniające motorykę narządów mowy:
  16. Ogólnorozwojowe ćwiczenia ruchowe
  17. Ćwiczenia żuchw
  18. Ćwiczenia warg
    1. Ćwiczenia policzków
    2. Ćwiczenia języka
    3. f)   Ćwiczenia podniebienia miękkiego
    4. Ćwiczenia artykulacyjne
  19. Ćwiczenia słuchowe:
  20. na dźwiękach naturalnych
    1. Ćwiczenia wstępne
    2. Powtarzanie usłyszanych dźwięków
    3. Zabawy słuchowe ze śpiewem i muzyką
    4. słuchu werbalnego
      1. praca nad zdaniem
      2. nad sylabami
      3. nad głoskami
        1. Słownictwo:
        2. Gromadzenie słownictwa tematycznego
        3. Stosowanie określeń opisujących cechy, właściwości ludzi, przedmiotów, zjawisk przyrodniczych
        4. Rozpoznawanie i używanie słów wieloznacznych, bliskoznacznych, antonimów
        5. Tworzenie neologizmów, zdrobnień, zgrubień
        6. Stosowanie określeń sposobu, miejsca, czasu
        7. Posługiwanie się pojęciami ogólnymi i dokonywanie uogólnień
          w wypowiedzi
        8. Klasyfikowanie treści na podstawie związków przynależności, podrzędności, nadrzędności
        9. Rozszerzanie słownika w zakresie pojęć matematycznych.
          1. Gramatyka:
          2. Poprawne budowanie zdań pojedynczych i złożonych poprzez opisywanie sytuacji rzeczywistych i na obrazku.
          3. Stosowanie form fleksyjnych rzeczowników, przymiotników
            i przysłówków
          4. Stosowanie koniugacji czasowników (liczba, czas, tryb, strona)
          5. Poprawne użycie przyimków
          6. Poprawne użycie przysłówków
          7. poprawne stosowanie liczebników głównych i porządkowych
          8. Poprawne używanie w mowie zaimków
          9. Poprawne używanie w mowie spójników
          10. Właściwe stosowanie partykuł.

Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych:

  1. Społeczne użycie języka:
  2. Nabywanie umiejętności stosowania próśb, instrukcji w sytuacjach naturalnych, zabawowych, dramie.
  3. Poznawanie i stosowanie form grzecznościowych, powitalnych, pożegnalnych w sytuacjach naturalnych, uroczystościach.
  4. Ćwiczenia w nawiązywaniu i kończeniu rozmowy.
    1. Sytuacyjne użycie języka:
    2. Poznawanie i stosowanie zwrotów warunkujących efektywną komunikację w różnych miejscach i sytuacjach.
    3. Nauka formułowania wypowiedzi czytelnych dla rozmówcy
    4. Nabywanie umiejętności swobodnego wypowiadania się na określony temat.
    5. Dostrzeganie zakłóceń w procesie komunikacji i ich niwelowanie
    6. Rozwijanie aktywnego słuchanie wypowiedzi innych.
      1. Pragmatyczne użycie języka:
  5. Nabywanie i doskonalenie umiejętności formułowania pytań.
  6. Nabywanie i doskonalenie umiejętności formułowania hipotez
  7. Nabywanie i doskonalenie umiejętności wyrażania sądów i opinii.
  8. Nabywanie i doskonalenie umiejętności formułowania wniosków.
  9. Wzbogacanie słownika dzieci o słownictwo charakteryzujące uczucia.
  10. Nauka i doskonalenie umiejętności wyrażania swoich myśli, pragnień, marzeń.

Rozwijanie kompetencji kulturowych:

  1. Nauka kodów werbalnych związanych różnymi sytuacjami
  2. Nauka formułowania życzeń
    1. Uświadomienie istnienia gwar i poznanie wybranych elementów niektórych z nich.

Rozwijanie kultury żywego słowa:

  1. Modulacja głosu w sytuacjach naturalnych i odpowiednio do rodzaju zdania.
  2. Wzbogacanie ekspresji wypowiedzi (pauza, natężenie, intonacja, barwa, ton)

Rozwijanie umiejętności narracyjnych:

  1. Odczytywanie i wypowiadanie się na temat treści obrazka, historyjki obrazkowej
  2. Nabywanie umiejętności opowiadania w oparciu o doświadczenie, obrazki, filmy…
  3. Dostrzeganie związków przyczynowo – skutkowych w serii obrazków; rozwijane umiejętności opowiadania ich
  4. Rozwijanie umiejętności kreowania opowiadań twórczych.
  5. Zachęcanie do tworzenia opowiadań fantastycznych z wykorzystaniem rekwizytów, zaproponowanych tematów.

Treści z zakresu terapii logopedycznej (ogólny schemat):

  1. Etap wstępny: wybór właściwej metody korekcji oraz ustalenie ogólnych zasad postępowania korekcyjnego
  2. Etap przygotowawczy: obejmuje wybiórcze ćwiczenia: oddechowe, fonacyjne, logorytmiczne, słuchowe oraz głównie ćwiczenia usprawniające narządy mowy bezpośrednio zaangażowane w artykulację danej głoski.
  3. Etap właściwej pracy korekcyjnej:
    1. Wywołanie głoski za pomocą wybranej metody, czyli zespołu zabiegów i środków zmierzających do wytworzenia w odpowiednim miejscu narządów mowy potrzebnej artykulacji
    2. Utrwalanie i automatyzacja artykulacji głoski:
      1. Utrwalanie obejmuje czynności zmierzające do uzyskania trwałego zapamiętania ruchów artykulacyjnych charakterystycznych dla danej głoski. Dzieli się na:

                                                           ii.      Utrwalanie głoski w izolacji

                                                         iii.      Utrwalanie głoski w sylabach

                                                         iv.      Utrwalanie głoski w wyrazach

                                                            v.      Utrwalanie głoski w parach wyrazów

                                                         vi.      Utrwalanie głoski w zdaniach

                                                       vii.      Utrwalanie głoski w krótkich tekstach oraz w różnorodnym materiale językowym.

  1. Automatyzacja zmierza do wypracowania umiejętności autokontroli słuchowej i autokorekcji wymawianiowej. Stosuje się tu:

                                                        i.      Opowiadanie treści obrazka

                                                     ii.      Opowiadanie historyjek obrazkowych

                                                   iii.      Zabawy w sklep

  1. LITERATURA
  • Cieszyńska J., Metody wywoływania głosek. Kraków 2003.
  • Kozłowska K., Pomagajmy dzieciom z zaburzeniami mowy, Kielce 1996
  • Kozłowska K. ,Zabawy logopedyczne i łatwe ćwiczenia, Kielce 2005.
  • Kozłowska K. ,Zabawy logopedyczne i łatwe ćwiczenia cz. II, Kielce 2007
  • Masgutowa S., Regner A., Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej. Wrocław 2009
  • Minczakiewicz E.M., Mowa. Rozwój. Zaburzenia. Terapia, Kraków 1997
  • Skorek E.M., Oblicza wad wymowy, Warszawa 2001
  • Skorek E.M., Z logopedią na ty. Podręczny słownik logopedyczny, Kraków 2005
  • Wnukowska K., Czy moje dziecko mówi poprawnie? Poradnik logopedyczny, Gdańsk 2010
  1. ZAŁĄCZNIKI
  • Charakterystyka prawidłowego rozwoju mowy dziecka
  • Opis najczęstszych wad wymowy dzieci w wieku przedszkolnym
  • Propozycje zabaw dla rodziców rozwijających kompetencje językowe dziecka
    • Przykładowe ćwiczenia z zakresu profilaktyki logopedycznej dla nauczycieli
    • Wykaz literatury przedmiotu dla nauczycieli wraz z krótkim komentarzem
    • „Kiedy do logopedy?”- ulotka informacyjna
    • „Przykazania logopedyczne” – warunki prawidłowego kształtowania się mowy dziecka

 



[1] Masgutowa S., Regner A., Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej. Wrocław 2009.

[2] Por. Kozłowska K., Pomagajmy dzieciom z zaburzeniami wymowy, Kielce1996, s. 12

[3] Podstawę Programową wychowania przedszkolnego dla przedszkoli, oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych oraz innych form wychowania przedszkolnego (DZ. U. z dnia 15 I 2009r.)

[4] Okres sensytywny dla rozwoju języka dziecka obejmuje czas od urodzenia do 12-13 roku życia, a okres krytyczny przypada do 5 roku życia, z czego najważniejszy jest 2 i 3 rok życia,

 

 

ETAPY ROZWOJU MOWY DZIECKA

 

  1. Proces rozwoju mowy dziecka składa się z pewnych etapów i trwa kilka lat.
  2. L. Kaczmarek wyróżnił następujące etapy rozwoju mowy dziecka:
  3. Okres przygotowawczy – 3-9 miesiąc życia płodowego
  4. Okres melodii – od urodzenia do ukończenia 1 r.ż.
  5. Okres wyrazu – 1-2 r.ż.
  6. Okres zdania – 2-3 r.ż.
  7. Okres swoistej mowy dziecięcej - 3-7 r.ż.

OKRES PRZYGOTOWAWCZY 3-9 m.ż. płodowego

  1. Rozwój mowy rozpoczyna się już w życiu płodowym.
  2. Wykształcają się narządy mowne i rozpoczyna się ich funkcjonowanie
  3. Około 2 miesiąca życia płodowego kształtuje się analizator słuchowy.
  4. Około 4-5 miesiąca - dziecko zaczyna reagować na bodźce akustyczne: przez powłoki brzuszne matki odbiera ono różne cechy dźwięków (melodia, akcent, rytm, natężenie dźwięków dzięki czemu przyswaja sobie cechy prozodyczne języka); zna dobrze głos matki, odgłos bicia jej serca, słyszy muzykę.

OKRES MELODII 0-1r.ż.

  1. Naturalną i wrodzoną zdolnością dziecka jest zdolność wydawania dźwięku
    i głosu (krzyku). Pierwszy element w rozwoju językowym dziecka to krzyk – apel. Pełni on dwie funkcje:
    1. Informującą: jest to nieświadome; dziecko płacze gdy czuje dyskomfort. Zdrowo rozwijające się dziecko dość intensywnie informuje otoczenie o swoich potrzebach. Jeśli dziecko
      w pierwszych miesiącach życia jest zbyt spokojne może to świadczyć o osłabionym odczuwaniu bodźców;
    2. Regulacyjną: dziecko swym zachowaniem zaczyna regulować zachowanie dorosłych: jego płacz powoduje pojawienie się dorosłego. Dziecko zaczyna wykazywać potrzebę bliskości drugiej osoby, na którą należy bezwzględnie odpowiadać. Na tym etapie rozwoju reakcja na płacz dziecka uczy je, że jest słyszane, rozumiane, atrakcyjne dla otoczenia, a ono reaguje na jego potrzeby. Domaganie się potrzeby bliskości przez dziecko świadczy też o jego zainteresowaniu otoczeniem.
    3. 2-3 miesiąc życia to wg L. Kaczmarka głużenie zwane obecnie gaworzeniem. Jest ono odruchem bezwarunkowym polegającym na wydawaniu dźwięków pochodzenia fizjologicznego. Dziecko porusza narządami artykulacyjnymi i tak powstają różnorodne dźwięki – elementy głoskopodobne (np.: gli, ebw, gh). Głużą wszystkie dzieci - nawet głuche. Dźwięki w tym okresie rozwoju mowy są podobne u dzieci na całym świecie. W tym czasie pojawia się też uśmiech społeczny, jako reakcja na miłe społecznie fakty (twarz rodzica, śmiech).
    4. Około 5-7 miesiąca życia pojawia się gaworzenie samonaśladowcze: jest to odruch warunkowy i niezamierzony trening słuchu charakterystyczny jedynie dla dzieci słyszących. Dziecko słysząc samo siebie – bawi się swoim głosem, powtarza wydawane przez siebie dźwięki (piski, kwilenia, pomruki, dmuchanie…). Nie jest to jeszcze mowa mimo, że dziecko wymawia ciągi sylab. W tym momencie nie mają one jeszcze żadnego znaczenia.
    5. W 9-10 miesiącu życia dziecka w gaworzeniu pojawiają się łańcuchy sylab zawierających samogłoski i spółgłoski (np.: „bedududu”); dziecko osiąga zdolność podwajania sylab – zjawisko to nosi nazwę echolalii. W tym wieku dziecko powinno reagować na swoje imię, proste polecenia typu „daj”, „weź”.
    6. Około pierwszych urodzin w rozwoju językowym dziecka zaczynają pojawiać się pierwsze wyrazy. Jako wyraz rozumiemy tu każdy dźwięk, któremu dziecko nadaje znaczenie i którego używa zawsze na określenie tego samego (przedmiotu, osoby, sytuacji…) – np.: „ti” dla dziecka oznacza samochód,
      a „am” – jedzenie. Roczne dziecko potrafi wymówić kilka wyrazów za to rozumie bardzo wiele; potrafi wykonać proste polecenia, wskazać części ciała. Data pierwszych urodzin jest umowną granicą jeśli chodzi o pojawienie się pierwszych świadomych słów dziecka. Czasem pojawiają się one wcześniej, czasem później – zwłaszcza jeśli ich przyswajanie zbiegnie się w czasie
      z opanowywaniem umiejętności chodzenia, która to pochłania bardzo dużo uwagi dziecka i może nieco odwrócić ją od czynności mówienia. normą jest przesunięcie o 2-3 miesiące, ale nie więcej.
    7. Do pierwszych urodzin dziecko porozumiewa się z otoczeniem za pomocą płaczu, krzyku, okrzyków, echolalii, mimiki, gestów. Potrafi wymówić tylko kilka głosek: samogłoski a, e, i, oraz spółgłoski: b, m, n, t, d, j
    8. Dobre rady:
      1. W okresie melodii do dziecka należy dużo mówić, opowiadać mu
        o otoczeniu, nazywać przedmioty, czynności
      2. Dziecko uczy się na podstawie tego co widzi i słyszy: należy zwracać się do niego tak, by widziało twarz i mogło śledzić ruchy ust osoby mówiącej
      3. Ważny jest spokojny, opanowany ton, uśmiech
      4. Do 1. roku życia mózg dziecka musi otrzymać wiele stymulacji słuchowej, aby w jego rozwoju nie pojawiły się zaburzenia. Nie wolno jednak wyręczać się telewizorem, bo to nie jest dla dziecka korzystne: uczy ślęczenia przed TV i psuje wzrok

OKRES WYRAZU 1-2 r.ż.

  1. W 2. roku życia dziecko potrafi wymówić wiele głosek: samogłoski: a, o, u, e, i, y spółgłoski: p, p’, b, m, n, n’, t, d, ś, j, k, k’.
  2. Dziecko zaczyna wymawiać słowa lub ich fragmenty. Dziecko nie potrafi wymówić wszystkich słów, więc je upraszcza zastępując np. dźwiękami wydawanymi przez interesujące je obiekty. Mówi np.: „Da cu cu” kiedy prosi
    o cukierka, Komunikacja dziecka jest amorficzna – pozbawiona odmiany.
  3. Pojawiają się wyrazy 2-3 sylabowe oraz wypowiedzi 2-wyrazowe (np.: „Mama daj”, „Tata titi”, „Lala aa”). Na tym etapie dziecko może skracać wyraz do sylaby
  4. Dobre rady:
    1. W rozmowie z dzieckiem dorosły nie powinien odpowiadać językiem dziecka, tylko poprawnym brzmieniem słów. To dziecko, a niedorośli ma problem z wymową; zaś od dorosłych oczekuje ono poprawnego brzmienia wyrazów, bo one są dla niego wzorem wymowy, do którego dąży. Dziecko rozumie mowę bez spieszczania jej.
    2. Ogromne znaczenie ma czytanie i opowiadanie dziecku bajek, oglądanie z nim ilustracji. To uczy je wyrażania swoich myśli na głos.
    3. W tym czasie dziecko powinno ostatecznie pożegnać się ze smoczkiem. Zbyt długie używanie smoczka powoduje wady zgryzu, wady wymowy, a nawet opóźniony jej rozwój (jak mówić, kiedy buzia jest ciągle zatkana)

OKRES ZDANIA 2-3 r.ż.

  1. Okres między 2 a 3 rokiem życia cechuje lawinowy rozwój słownika dziecka pod względem gramatycznym, leksykalnym, fonologicznym.
  2. Pojawiają się coraz dłuższe wypowiedzi, dziecko powinno posługiwać się zdaniami prostymi i wymawiać wyrazy o właściwej liczbie sylab, nawet jeśli dziecko nie wypowie wyrazu poprawnie (np.: „mololot” zamiast „samolot).
  3. Dziecko powinno zacząć zyskiwać formę „ja”
  4. Dziecko wymawia głoski: samogłoski: a, e, i, o, u, y, ą, ę, spółgłoski: p, p’, b, b’, m, m’, w, w’, f, f’, ś, ź, ć, dź, ń, k, k’, g, g’, ł, j, l, l’, ch, t, d
  5. Dobre rady:
    1. Aby wspierać prawidłowy rozwój mowy dziecka w tym okresie należy mu dużo czytać, opowiadać, wspólnie śpiewać piosenki, rysować, lepić, malować, uczyć jazdy na rowerku, gry w piłkę. Zajęcia ruchowe i manualne wpływają na rozwój dużej i małej motoryki, koordynację pracy półkul mózgowych, a co za tym idzie – na umiejętność koncentracji, rozwijanie myślenia i mowy (w mózgu obszar odpowiedzialny za mowę bardzo blisko sąsiaduje z tym odpowiedzialnym za pracę ręki)
    2. Dziecko nie powinno długo przesiadywać przed telewizorem: wieczorynka lub odpowiednio wybrany program edukacyjny. Pierwsze programy powinny być oglądane wspólnie z dzieckiem: pewne rzeczy należy cierpliwie wytłumaczyć, objaśnić, zapytać czy obejrzany program dziecku się podobał i dlaczego

OKRES SWOISTEJ MOWY DZIECIĘCEJ 3-7 r.ż.

  1. Dziecko komunikuje się z otoczeniem za pomocą przejętych od niego zdań. Mówi tak, jak nauczyło się tego od najbliższych.
  2. To czas, kiedy z dzieckiem należy dużo rozmawiać, bo to wspiera jego zdolności komunikacyjne.
  3. W tym okresie dzieci posługują się językiem pełnym zaskakujących skrótów, porównań, odkrywczym i zabawnym. Z czasem ta poetyckość i kreatywność jest wypierana przez język konkretu wymagany przez nauczycieli, gdy rozpoczyna się przypadająca na ten okres realizacja obowiązku szkolnego.
  4. Pojawiają się dziwne połączenia wyrazowe – neologizmy
  5. W tym okresie dziecko opanowuje wiele nowych głosek i różnicuje je. Zdarza się, że nową opanowaną głoskę dziecko używa w nadmiarze – to tzw. hiperoporawność (np.: zamiast „zupa” mówi „żupa”)
  6. W wielu 3-5 r.ż. dzieci zadają bardzo dużo pytań. Dzieje się tak, gdyż dziecku wydają się, że dorośli wszystko wiedzą.
  7. Dużą rolę odgrywa wyobraźnia, która czasem u dorosłych może wywołać strach, że dziecko kłamie. Jednak na tym etapie rozwojowym ta konfabulacja jest normą.
  8. Okres swoistej mowy dziecięcej kończy się opanowaniem przez dziecko wymowy poprawnej pod względem artykulacyjnym, fonacyjnym, składniowym, gramatycznym.
  9. W 4 r.ż.:
    1. powinny pojawić się głoski tylnojęzykowe k, g oraz przedniojęzykowo- zębowe s, z, c, dz
    2. dziecko powinno opowiedzieć krótką bajkę, wydarzenie
    3. W 5 r.ż. powinny pojawić się głoski: sz, ż, cz, dż oraz r
    4. Dobre rady:
      1. Jeśli dziecko ma trudności w opowiedzeniu np. bajki – należy pomagać mu zadając pytania, podpowiedzieć, chwalić za próbę – bo to motywuje do mówienia; nie należy zabraniać pokazywania palcem, gestykulowania
      2. Każdego dnia należy spędzać czas z dzieckiem: na zabawie, wspólnym posiłku, czytaniu. Uczestnictwo w codziennych zajęciach
        i czynnościach (gotowanie, sprzątanie) to doskonała okazja do rozwoju mowy: nazywanie czynności, opowiadanie skąd się biorą różne produkty wzbogaca słownik dziecka
      3. Wspólne omawianie bajki, gry komputerowej, pytanie o postępowanie bohaterów, wrażenia dziecka uczą je argumentowania, wyrażania swojego zdania. Nie wolno jednak krytykować dziecięcych odpowiedzi, bo to może zniechęcić dziecko do mówienia

Literatura:

  1. Kaczmarek L., Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1966
  2. Kozłowska K., Pomagajmy dzieciom z wadami wymowy, Kielce 1996
  3. Kozłowska K., Zabawy logopedyczne i łatwe ćwiczenia, Kielce 2005
  4. Malkiewicz M., Jarmark logopedyczny, Gdańsk 2009
  5. Minczakiewicz E. M., Mowa - Rozwój - Zaburzenia – Terapia, Kraków 1997
  6. Wnukowska K., Czy moje dziecko mówi poprawnie? Poradnik logopedyczny, Gdańsk 2010
  7. Materiały z warsztatów „Opóźniony rozwój mowy – diagnoza i wspomaganie rozwoju”, Kalisz 30 XI 2012

 

NAJCZĘSTSZE WADY WYMOWY

U DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

I. Podstawowe pojęcia

Artykulacja to ruchy narządów mownych wytwarzających głoskę.

Prozodyzacja to wytwarzanie elementów suprasegmentalnych takich jak akcent, melodia, rytm.

Wymowa – dźwięk, który słyszymy, który dociera do odbiorcy i który ma dla każdego nadawcy charakterystyczne, indywidualne cechy zarówno artykulacji jak i prozodyzacji.

Wada wymowy (w szerokim rozumieniu wg E.M. Skorek)to zniekształcenia wypowiedzi w wyniku samoistnie występujących zaburzeń artykulacji głosek i/ lub elementów prozodycznych języka (akcentu, melodii, rytmu)[1].

Aby sprawnie mówić, potrzebne jest sprawne działanie:

ð     Ośrodkowego układu nerwowego – mózgu

ð     Narządu słuchu

ð     Aparatu artykulacyjnego (warg, języka, podniebienia, policzków, zębów)

ð     Aparatu oddechowego (płuca, oskrzela, tchawica)

ð     Aparatu fonacyjnego (krtań, gardło, jama nosowa)

Ogromne znaczenie mają również:

ð     Poziom rozwoju umysłowego

ð     Poziom rozwoju emocjonalnego

ð     Warunki środowiskowe

ð     Warunki społeczne.

Jeżeli któryś z powyższych elementów jest niesprawny lub działa wadliwie wtedy w rozwoju i kształtowaniu mowy pojawiają się komplikacje, czego efektem są wady wymowy.

II. Przegląd wad wymowy i ich przyczyny

  1. Dyslalie: rodzaj wad wymowy, który obejmuje nieprawidłowości w wymawianiu jednej, wielu lub wszystkich głosek.

Najczęściej spotykane trudności artykulacyjne dotyczą wymowy głosek:

ð     Syczących (s, z, c, dz)

ð     Szumiących (sz, ż, cz, dz)

ð     Ciszących (ś, ź, ć, dź)

ð     Głoski r

ð     Głosek tylnojęzykowych k, g

ð     Ubezdźwięczniania głosek dźwięcznych

Wady wymowy zaliczane do dyslalii:

Sygmatyzm: to nieprawidłowa wymowa głosek dentalizowanych: syczących (s, z, c, dz), szumiących (sz, ż, cz, dż), ciszących (s, ź, ć, dź). Może on przejawiać się nieprawidłową realizacją jednego, dwóch lub trzech szeregów. Najczęściej nieprawidłowa realizacja dotyczy głosek sz, ż, cz, dż, które wymawiane są jak s, z, c, dz lub ś, ź, ć, dź. Głoski syczące s, z, c, dz mogą być zmiękczane lub zastępowane głoskami szumiącymi.

Wyróżnia się następujące formy nieprawidłowej realizacji głosek dentalizowanych:

  1. Deformację – sygmatyzm właściwy: polega na nieprawidłowej realizacji głosek, której przyczyną jest m. in. nieprawidłowe ułożenie języka. Wyróżnia się tu:
    1. Seplenienie międzyzębowe – języka wsuwa się między zęby
    2. Seplenienie boczne – język ucieka na bok prawo lub lewostronnie
    3. Seplenienie wargowe – szczelina powstaje między wargami, a język jest bierny
    4. Wiele innych subtelnych odmian (sygmatyzm przyzębowy, dorsalny, gardłowy, krtaniowy, wargowo - zębowy, nosowy, podniebienny, przydechowy, świszczący, szumiący)
    5. Substytucję – parasygmatyzm: zastępowanie głoski inną, łatwiejszą, np.
      1. głoski s, z, c, dz zastępowane są głoskami ś, ź, ć, dź
      2. głoski dźwięczne zaś mogą być zastępowane ich bezdźwięcznymi odpowiednikami (zamiast z mówi s)
      3. głoski zwarto – szczelinowe mogą być zastępowane przez szczelinowe (zamiast piec mówi pies, zamiast cebula – sebula)
    6. elizję – mogisygmatyzm: opuszczanie głoski, bo tak jest łatwiej (ko zamiast kosz; afa – zamiast szafa)

Przyczyny sygmatyzmu:

  1. nieprawidłowa budowa narządów artykulacyjnych:
    1. głównie języka (gruby, długi)
    2. zniekształcenia zgryzu (brak dentalizacji, zgryz otwarty, przodozgryz, tyłozgryz)
    3. anomalie zębowe (diastema, przejściowa wymiana uzębienia)
    4. rozszczepy podniebienia
    5. niska sprawność narządów artykulacyjnych (brak pionizacji języka)
    6. upośledzenie słuchu w zakresie tonów wysokich
    7. obniżenie słyszalności nawet niskiego stopnia
    8. częste choroby górnych dróg oddechowych zwłaszcza niedrożność nosa
    9. naśladowanie nieprawidłowych wzorców wymowy
    10. zbyt długie karmienie dziecka smoczkiem

Rotacyzm (reranie): to nieprawidłowa realizacja głoski r.

Wyróżnia się następujące formy rotacyzmu:

  1. deformację – rotacyzm właściwy: to nieprawidłowa realizacja głoski. Wyróżnia się tu:
    1. reranie języczkowe (uwularne): najczęstsze – głoska jest realizowana przez drgania języczka a nie czubka języka
    2. reranie gardłowe: podczas artykulacji głoski r drga gardło
    3. reranie podniebienne (weralne): tylna część języka zbliża się do podniebienia i miękkiego i podczas artykulacji głoski wibruje całe podniebienie miękkie
    4. wiele innych subtelnych odmian (rotacyzm boczny, hiperpoprawny, krtaniowy, międzyzębowy, niepełny, nosowy policzkowy, wargowy, wargowo – językowy, wargowo – zębowy)
    5. substytucję – pararotacyzm: zastępowanie głoski r inną głoską; najczęściej l, lub j, ale bywa, że również ł, d, w
    6. elizję – mogirotazyzm: to tzw. r zerowe – po prostu tej głoski nie ma

Przyczyny rotacyzmu:

  1. nieprawidłowa budowa narządów artykulacyjnych
    1. języka
    2. anomalie podniebienia (podniebienie wysoko wysklepione, twz. gotyckie)
    3. anomalie zgryzowe
    4. niska sprawność narządów artykulacyjnych
      1. zbyt krótkie wędzidełko
      2. słabe napięcie języka
      3. porażenie mięśnia językowego
    5. naśladowanie nieprawidłowych wzorców
    6. niedostateczne słuchowe różnicowanie dźwięków (r-l)

Mowa bezdźwięczna (ubezdźwięczniane): to nieumiejętność realizacji spółgłosek dźwięcznych i zastępowanie ich odpowiednikami bezdźwięcznymi lub realizowanie głosek dźwięcznych jako głoski półdźwięczne.

Wymowa bezdźwięczna dotyczy 13 głosek polskich, występujących w opozycji dźwięczna – bezdźwięczna. Głoski dźwięczne i ich bezdźwięczne odpowiedniki:

         b => p     b’ => p’    d=> t     g=> k       g’=> k’  dz=> c     dż=> cz       dź=>ć                              

w=> f       w’=> f’     z=> s   ż=> sz     ź=> ś

Ubezdźwięcznieniu nie ulegają samogłoski i głoski dźwięczne, które nie mają odpowiedników w głoskach bezdźwięcznych.

Rodzaje mowy bezdźwięcznej:

  1. mowa bezdźwięczna całkowita- zaburzeniu podlegają wszystkie głoski dźwięczne
  2. mowa bezdźwięczna częściowa – zaburzenie wymowy w niektórych parach; głównie w głoskach detalizowanych

Przyczyny mowy bezdźwięcznej:

  1. niedokształcenie słuchu fonematycznego
  2. zaburzenia słuchu (niedosłuch)
  3. trudności koordynacji pracy wiązadeł głosowych z artykulacją nasady (gardło, jama nosowa wraz z zatokami, jama ustna)
  4. niedokształcenie kinestezji mowy
  5. uszkodzenie CUN
  6. brak napięcia policzkowego, wargowego, cichy głos, monotonny, bezbarwny

Kappacyzm: to nieprawidłowa realizacja głoski k, k’.

Wyróżnia się tu następujące formy kappacyzmu:

  1. deformację – kappacyzm właściwy: to nieprawidłowa realizacja głoski poprzez zwarcie krtaniowe; powstają głoski zbliżone do k, k’
  2. substytucję – parakappacyzm: zastępowanie głoski k inną głoską; najczęściej t, t’ lub h
  3. elizję – mogikappacyzm: opuszczanie głoski, tak jakby jej nie było; to tzw. k zerowe – po prostu tej głoski nie ma

Przyczyny kappacyzmu:

  1. niska sprawność ruchowa języka
  2. zła praca języka, zwłaszcza jego tylniej części
  3. nieharmonijny rozwój sfery słuchowej i ruchowej

Gammacyzm: to nieprawidłowa realizacja głoski g, g’.

Wyróżnia się tu następujące formy gammacyzmu:

  1. deformację – gammacyzm właściwy: to nieprawidłowa realizacja głoski poprzez zwarcie krtaniowe; powstają głoski zbliżone do g, g’
  2. substytucję – paragammacyzm: zastępowanie głoski g inną głoską; najczęściej d, d’ lub h
  3. elizję – mogigammaacyzm: opuszczanie głoski, tak jakby jej nie było; to tzw. g zerowe – po prostu tej głoski nie ma

Przyczyny gammacyzmu:

  1. niska sprawność ruchowa języka
  2. zła praca języka, zwłaszcza jego tylniej części
  3. nieharmonijny rozwój sfery słuchowej i ruchowej

Nosowanie (rynolalia): to zaburzenie artykulacji oraz zaburzenie barwy głosu następstwie wadliwego rezonansu nosowego, mówienie z nieprawidłowym poszumem nosowym.

Rodzaje nosowania:

  1. nosowanie otwarte – artykulacji głosek ustnych towarzyszy nadmierny rezonans nosowy
  2. nosowanie zamknięte – zmniejszenie rezonansu nosowego podczas artykulacji głosek nosowych

Przyczyny nosowania otwartego:

  1. rozszczepy podniebienia
  2. krótkie podniebienie
  3. nieprawidłowa praca zwierającego pierścienia gardłowego.

Przyczyną nosowania zamkniętego jest niedrożność jamy nosowo – gardłowej na skutek:

  1. przerostu śluzówki nosa
  2. obrzęku przy ostrych i przewlekłych stanach kataralnych
  3. przerostu trzeciego migdałka
  4. polipów
  5. skrzywienia przegrody nosa

  1. Jąkanie : czyli zacinanie się, zaliczane jest do najbardziej przykrych wad wymowy. Uchodzi ono za najbardziej złożone i tajemnicze zaburzenie mowy. Jest to zaburzenie płynności, tempa i rytmu mówienia spowodowane nadmiernym napięciem mięśni oddechowych, fonacyjnych i artykulacyjnych. Aż 90 % jąkania pojawia się w znaczących dla dziecka okresach rozwojowych:
    1. Jąkanie wczesnodziecięce- powstaje ono zwykle w wieku przedszkolnym,
      w okresie tworzenia się umiejętności wypowiadania się zdaniami (3-7 r.ż.). Poprzedzone bywa często objawami niepłynności mowy (u ponad połowy dzieci niepłynność pojawia się między 2 a 3 rokiem życia, częściej
      u chłopców). Pojawiające się w tym okresie jąkanie wiąże się
      z nieustabilizowaną organizacją motoryki i z nie zakończonym rozwojem praksji mowy (tj. sprawności narządów artykulacyjnych). Dziecko rozumie więcej niż jest w stanie powiedzieć, pojawia się dysproporcja między tym co dziecko może, a co chciałoby powiedzieć.
    2. Jąkanie może wystąpić w momencie rozpoczęcia nauki szkolnej; zwłaszcza u dzieci wychowywanych przez nadopiekuńczych rodziców, bądź tych straszonych szkołą)
    3. Wtórnie jąkanie może ujawnić się lub nasilić w okresie dojrzewania.

Najbardziej charakterystycznym symptomem jąkania jest zaburzenie płynności mowy, które może być demonstrowane przez:

  1. Powtarzanie głosek (m m m ), sylab (ma-am-ma), wyrazów (Idę do do do sklepu), bądź fraz
  2. Przeciąganie głosek
  3. Pauzy (momenty ciszy) (Mama [-] gotuje obiad)
  4. Rewizje (poprawki)
  5. Embołofrazje (rozpoczynanie zdania od samogłoski bądź wtrącanie
    w toku wypowiedzi różnych wyrazów)

Mogą mieć one podłoże:

  1. Somatyczne (jest następstwem zaburzeń koordynacji pracy mięśni narządów oddechowych. Może mieć charakter kloniczny (powtarzanie głosek, sylab, wyrazów) lub toniczny (blok wynikający ze zbyt mocnego napięcia mięśni, który utrudnia lub uniemożliwia rozpoczęcie mówienia)
  2. Psychiczne (logofobie – lęk przed mówieniem)

Czynniki mające wpływ na powstawanie i rozwój jąkania:

  1. Czynniki predysponujące (rodzinne przypadki jąkania, opóźniony rozwój mowy lub artykulacji, trudności natury koordynacyjnej)
  2. Czynniki wywołujące - okoliczności szokowe (wypadki, choroby, nieszczęścia rodzinne, pójście dziecka do szkoły, oddzielenie od rodziców, urodzenie rodzeństwa)
  3. Czynniki podtrzymujące (niekorzystne, przedłużające się sytuacje np. zbyt duże wymagania dotyczące mówienia lub zachowania, napięta i pełna lęku atmosfera domowa, zwiększony krytycyzm w stosunku do dziecka, przestawianie dziecka z ręki lewej na prawą)

Etiologia jąkania jest złożona i niejednolita. Trudno przewidzieć jest przebieg, ponieważ w każdym przypadku ma on indywidualny charakter.

Literatura:

  1. Demel G., Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, Warszawa 1978
  2. Kozłowska K., Pomagajmy dzieciom z zaburzeniami mowy (podręczny poradnik logopedyczny), Kielce 1996
  3. Skorek E.M., Oblicza wad wymowy, Warszawa 2001
  4. Materiały z wykładów na studiach podyplomowych z logopedii, Kalisz 2009-10



[1] Skorek E.M., Oblicza wad wymowy, Warszawa 2001

 

PROPOZYCJE ZABAW DLA RODZICÓW ROZWIJAJĄCYCH MOWĘ DZIECKA

Zabawy logopedyczne przynoszą korzyści wszystkim dzieciom:

Tym mówiącym poprawnie – utrwalą prawidłową wymowę

Tym z opóźnionym rozwojem mowy – zapobiegną powstawaniu wad

Tym z wadami wymowy – przyspieszą terapię logopedyczną

Poniżej zamieszczone zostały proste ćwiczenia, gry i zabawy, dzięki którym rodzice w domu poprzez formę zabawową, bez użycia skomplikowanych czy drogich pomocy mogą stymulować i usprawniać narządy artykulacyjne
i oddechowe dziecka a także wspomagać i stymulować rozwój jego mowy poprzez trening myślenia, koncentracji uwagi oraz pamięci.

  1. Ćwiczenia oddechowe:

ð     Dmuchanie:

  1. na watę zawieszoną na sznurku: długo i lekko, krótko i silnie
  2. na płomień świecy z różną siłą i z różnej odległości
  3. na piórko, aby jak najdłużej utrzymało się w powietrzu

ð     Wydmuchiwanie z kubka skrawków papieru, kulek z waty

ð     Dmuchanie na piłeczki pingpongowe, baloniki, wiatraczek, piórko.

ð     Rozgrywanie meczu:

  1. Z klocków ustawione bramki, piłką jest piłeczka do ping - ponga; próba wtoczenia przy pomocy oddechu piłki do bramki przeciwnika
  2. Rękami trzymamy kant stołu i przedmuchujemy piórko na połowę przeciwnika
  3. Czyja piłeczka, piórko potoczy się dalej

ð     Zabawa z rurką i wodą:

  1. Robienie wgłębienia w wodzie (dziurki)
  2. Wytwarzanie bąbelków

ð     Picie przez słomkę (trzymaną wargami)

ð     Nadmuchiwanie balonów, piłek, papierowych torebek

ð     Gra na organkach, flecie, trąbce

ð     Gwizdanie na gwizdkach, piszczałkach

ð     Przenoszenie kulki z waty za pomocą słomki w inne miejsce (przysysanie jej do słomki na wdechu i puszczanie na wydechu)

ð     Puszczanie baniek mydlanych

ð     „Chłodzenie zupy” - dmuchanie na dłonie ułożone w kształt miseczki

ð     „Rozgrzewanie rąk” – chuchanie na ręce

  1. Ćwiczenia narządów artykulacyjnych

ð     „Zwierzątka”

  1. „Zabawa w kotka”:

  • dłoń układamy w miseczkę i naśladujemy kotka pijącego mleko (wyciągamy i chowamy język)
  • kotek pijąc mleko pobrudził pyszczek – naśladujemy kotka wylizującego językiem cały pyszczek

  1. „Króliczek przesuwa pyszczek w prawo i lewo” – przesuwanie ściśniętych warg w prawo i lewo
  2. „Żabka i bocian” – naśladowanie szerokiego pyszczka żabki (rozciąganie złączonych warg do uśmiechu) i dzioba bociana, który chce złapać żabę (wyciąganie złączonych i wysuniętych jak najdalej do przodu warg)
  3. „Chomik wypycha policzki jedzeniem” – zaciskanie warg i nadymanie (wypychanie powietrzem) raz prawego, raz lewego policzka
  4. „Krowa na łące” – naśladowanie żucia trawy (szerokie otwieranie ust i poruszanie żuchwą)
  5. „Wilk goni zająca” – naśladowanie zmęczonego, dyszącego wilka (wysuwanie języka jak najdalej na brodę)
  6. „Świnka” – naśladowanie ryjka świnki (wysuwanie lekko rozchylonych warg do przodu)
  7. „Konik ciągnie wóz po bruku” – naśladowanie odgłosu stukających kopyt (kląskanie językiem: odbijanie języka od podniebienia)
  8. „Glonojad” – naśladowanie zjadania glonów ze ścianek akwarium przez glonojada (mocne przysysanie koniuszka języka do podniebienia tuż za zębami)
  9. „Dzięcioł stuka w drzewo” – stukanie koniuszkiem języka
    w podniebienie tuż za zębami
  10. „Długa trąba słonia” – naśladowanie ruchów trąby słonia za pomocą języka (próba dosięgnięcia do nosa, ucha…)

ð     „Huśtawka”- język to huśtawka, która unosi się (podnoszenie języka
w kierunku nosa) i opada (kierowanie języka na brodę)

ð     „Zjeżdżalnia” – język zjeżdża ze zjeżdżalni z góry na dół (przesuwanie języka po podniebieniu od zębów w głąb buzi

ð     „Malowanie” – język to pędzel, którym malarz maluje ściany (przesuwanie językiem po wewnętrznej stronie policzków), sufit (przesuwanie języka po podniebieniu) i podłogę (przesuwanie języka po dnie jamy ustnej, za dolnymi zębami)

ð     „Wycieraczki samochodowe” – język to wycieraczka, która myje szyby
w samochodzie (przesuwanie języka po górnej wardze od prawego do lewego kącika ust i odwrotnie)

  1. Ćwiczenia słuchowe

ð     Słuchanie odgłosów dobiegających z ulicy, sąsiedniego pokoju, kuchni, próba ich nazywania, naśladowania

ð     Naśladowanie, demonstrowanie różnych dźwięków (np., płaczu, kaszlu, śmiechu, stukania do drzwi, odgłosu ruszającego pojazdu, upadku…)

ð     Wysłuchiwanie i rozpoznawanie celowo wytwarzanych dźwięków:

  1. instrumentów muzycznych
  2. odgłosów towarzyszących czynnościom (pukanie, tupanie, uderzanie…)
  3. przedmiotów uderzanych pałeczką (szklanka, butelka plastykowa, deska, gazeta…)
    1. przedmiotów toczonych po stole(kamień, kasztan, szpulka, kredka…)
    2. przedmiotów umieszczonych w kubeczku (moneta, kamyk, groch, kasza…)

ð     Określanie kierunku, z którego dobiega dźwięk (zabawa „odszukaj minutnik”)

ð     Naśladowanie głosów zwierząt

ð     Wyklaskiwanie, wytupywanie prostych rytmów

ð     Nauka prostych, krótkich, a następnie dłuższych wierszyków

ð     Odtwarzanie:

  1. prostych rytmów
  2. sekwencji 2-3 dźwięków wydawanych przez znane dziecku przedmioty (np., toczenie kasztana, darcie gazet, szelest folii aluminiowej)

ð     Powtarzanie:

  1. Sylab
  2. Wyrazów
  3. Zdań (układanie coraz dłuższych zdań)
  4. Liczb
  5. Dni tygodnia, miesięcy
  6. Listy zakupów
  7. Potraw zjadanych na obiad…

ð     Tworzenie rymów

ð     Nauka wyliczanek

  1. Ćwiczenia manualne

ð     Cięcie, darcie gazet na małe kawałki w sposób dowolny, po linii

ð     Ugniatanie z kawałków gazet kulek palcami lub całymi dłońmi), rzucanie nimi do kosza

ð     Nalepianie kolorowych kulek, skrawków papieru na kartkę

ð     Lepienie z plasteliny, Modliny

ð     Rysowanie, kolorowanie

ð     Ugniatanie ciasta

ð     Zanurzanie dłoni w misce z ryżem, grochem, kaszą; przesypywanie do innego pojemnika

ð     Nawlekanie korali, guzików na drucik

ð     Wyciskanie mokrej gąbki

ð     Zabawy w piasku i wodzie

ð     Łamanie patyków, wyginanie drucików

ð     Wciskanie foremek w masę solną, ciastolinę, ciasto

  1. Gry i zabawy:

ð     Pchełki

ð     Domino

ð     Bierki

ð     Warcaby

ð     Szachy

ð     Puzzle

ð     Kalambury

ð     Gry typu „memory”

ð     Gry słowne (np. SCRABBLE dla dzieci, „Mistrz słowa”)

ð     Krzyżówki

ð     Rebusy

ð     Edukacyjne gry komputerowe

ð     Szukanie wyrazów przeciwstawnych do podanego wyrazu (np. ciepły – zimny)

ð     „Co zniknęło?” - chowanie 1-2 przedmiotów spośród kilku leżących na stole; zadaniem dziecka jest podanie nazw schowanych przedmiotów

ð     „Co to za przedmiot?” - rozpoznawanie przedmiotu schowanego
w worku za pomocą dotyku

ð     „Co jesz?” - rozpoznawanie różnych produktów po smaku

ð     „Co można zrobić z…?” - wymienianie czynności związanych
z przedmiotem zawartym w pytaniu (np. „jabłko” – można pokroić, zjeść, kupić, umyć, zerwać )

ð     „Jaki jest…?” – pytanie o cechy ludzi, zwierząt, przedmiotów… (np. „samochód” – nowy, duży, popsuty, szybki…)

ð     „Co ma taki kolor?” – podawanie przedmiotów występujących w określonym kolorze (np. „czerwony” – pomidor, muchomor, mak, truskawka, wisnia…)

ð     Układanie zagadek o zwierzętach, zabawkach, przedmiotach

ð     Nazywanie i pokazywanie części ciała

ð     Zabawy tematyczne w dom, sklep, lekarza, szkołę…

 

Kiedy należy szukać pomocy u logopedy?

 

Rodzicu!

Pomyśl o swoim dziecku i zastanów się, czy:

ð      Masz wrażenie, że dziecko źle słyszy

ð      Zauważasz zmiany anatomiczne w budowie narządów mowy dziecka (języka, podniebienia, zgryzu, zębów)

ð      Dziecko mówi przez nos – jak przy katarze, zatkanym nosie - mimo, że nie jest chore

ð      W trakcie mówienia dziecko powtarza sylaby (np. ko – ko – koza), wyrazy (np. Daj mi mi mi lalkę), zacina się (może to być tzw. niepłynność rozwojowa, która minie
z wiekiem, ale może to być również objaw jąkania)

ð      Podczas wymowy głosek s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ź, ć, dź dziecko:

  • wsuwa język między zęby
  • układa go niesymetrycznie, co daje dźwięk poświstu charakterystyczny dla mowy Kaczora Donalda

ð      Podczas wymowy głoski r :

  • głoska brzmi jak w języku francuskim lub niemieckim
  • dziecko wymawia ją gardłowo

ð      Dziecko ma 6-7 miesięcy:

  • nie gaworzy;
  • nie odwraca głowy w kierunku dźwięków

ð      Dziecko ma 12 miesięcy:

  • nie kojarzy słów z osobą lub przedmiotem („gdzie jest tata/ miś?”)
  • nie wykonuje prostych poleceń
  • nie wypowiada ze zrozumieniem pierwszych słów

ð      Dziecko ma 2 lata:

  • zapytanie „co to jest?” nie nazywa przedmiotów
  • nie posługuje się prostymi zdaniami
  • nie wykonuje prostych poleceń („Daj mamie piłkę”)

ð      Dziecko ma 3 lata:

  • nie mówi wcale
  • wymawia jedynie pojedyncze i proste wyrazy
  • wypowiada się bardzo płynnie, ale język którego używa nie jest adekwatny do wieku: mówi językiem dorosłych, jego wypowiedzi są poważne, pozbawione intonacji, melodii; stosuje dziwactwa językowe (np. wszystkie wyrazy w zdaniu rozpoczynają się od tej samej głoski), ma fenomenalną pamięć (np. może wiele razy powtarzać słowo w słowo relacje z zawodów sportowych, dialogi z filmu, treść wiadomości). Takie sytuacje mogą (ale nie muszą) świadczyć
    o zaburzeniach ze spektrum autyzmu

ð      Dziecko ma 4 lata:

  • nie wymawia głosek k, g - zamienia je na t, d (zamiast „kogut” mówi „todut”)
    • głoski s, z, c, dz zamienia na ś, ź, ć, dź
  • głoski dźwięczne zastępuje bezdźwięcznymi np. b na p (zamiast „buda” mówi „puta”,), w na f (zamiast „woda” – „fota”)

ð      Dziecko ma 5 lat:

  • nie wymawia głosek sz, ż, cz, dż (np. zamiast „szafa” mówi „safa”)
  • nie używa zdań rozwiniętych
  • nie zadaje pytań

ð      Dziecko ma 6 lat:

  • nie wymawia głoski r (zamiast „rower” mówi „lowel” lub „jowej”)
  • nie potrafi odpowiedzieć na pytania dotyczące treści bajki, opowiadania
  • popełnia wiele błędów gramatycznych

Jeżeli którykolwiek z powyższych punktów odnosi się do Twojego dziecka – nie zwlekaj,

zgłoś się do logopedy!

Wcześnie postawiona diagnoza i rozpoczęta terapia pozwolą uniknąć późniejszych stresów i niepowodzeń w szkole, trudności w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami czy wręcz unikania kontaktów słownych z otoczeniem i izolacji społecznej.

Jeśli cokolwiek zaniepokoi Państwa w mowie lub zachowaniu dziecka – nie obawiajcie się wizyty u specjalisty. Na pewno nie zostaniecie skrytykowani za Waszą troskę. A jeżeli okaże się, że dziecko rzeczywiście potrzebuje pomocy – będziecie spokojni, że nie przeoczyliście tego, co ważne.

 

 

12 PRZYKAZAŃ LOGOPEDYCZNYCH

Prawidłowy rozwój mowy dziecka zależy od warunków środowiska, w którym wychowywane jest dziecko. Błędy wychowawcze otoczenia niosą zawsze mniej lub bardziej negatywne konsekwencje dla dziecka. Poniższe zalecenia przybliżają optymalne warunki do prawidłowego kształtowania się mowy dziecka.

  1. Narządy mowne kształtują się i zaczynają funkcjonować już w życiu płodowym. Zarodek, a przede wszystkim jego organy, które przechodzą aktywny wzrost są bardzo wrażliwe na bodźce fizyczne i chemiczne – zarówno te sprzyjające jak i te niekorzystne. Przyszła matka powinna więc dbać o swe zdrowie i dobre warunki życia (unikać narkotyków, alkoholu, kontaktu z zakaźnie chorymi, promieniowania, hałasu…).
  2. Dziecko uczy się mowy poprzez naśladownictwo. Wypowiedzi otoczenia powinny więc być dźwiękowo poprawne. Do dziecka trzeba mówić wolno; wymowa powinna być dokładna i wyraźna. Jeśli dziecko będzie miało właściwy przykład jego mowa będzie kształtowała się poprawnie pod względem słownikowym, składniowym, fleksyjnym i gramatycznym.
  3. Już od pierwszych dni życia dziecko powinno reagować na aktywność uczuciową i słowną otoczenia. Początkowo uśmiechem, ruchem rączki, przegięciem ciałka; a następnie reakcjami głosowymi. Przyczyną braku takich zachowań może być osłabiony słuch. Jeśli rodzice podejrzewają taką ewentualność - koniecznie trzeba zasięgnąć porady lekarza.
  4. Należy zwrócić uwagę na reakcje dziecka wywołane aktywnością otoczenia. Jeśli do 6 miesiąca dziecko nie głuży i jest mało ruchliwe – trzeba wywołać u niego obie te czynności. Głużenie to odruch bezwarunkowy oznaczający dobre samopoczucie dziecka. U zdrowego dziecka pojawia się między 2-4 miesiącem życia. Rozwój ogólnej sprawności ruchowej wpływa na rozwój mowy i na odwrót: opóźnienie w chodzeniu, samodzielnym ubieraniu łączy się często z opóźnieniem w mowie i różnymi jej zaburzeniami.
  5. Jeśli dziecko ma nieprawidłową budowę narządów mownych – rozszczep wargi, dziąseł lub podniebienia, zniekształcenia w układzie szczęk, uzębienia - należy udać się z nim do chirurga lub ortodonty. Wszystkie wymienione nieprawidłowości mogą przyczynić się do powstania zaburzeń mowy.
  6. Jeśli dziecko jest leworęczne, w okresie kształtowania się mowy nie wolno zmuszać go do posługiwania się ręką prawą. Między rozwojem sprawności ręki a rozwojem mowy istnieje związek: u dziecka praworęcznego ośrodki mowy są w lewej półkuli mózgu, a u leworęcznego – w prawej. Naruszenie
    w tym okresie naturalnego rozwoju sprawności ruchowej prowadzi często do opóźnienia umiejętności mówienia, a bardzo często nawet do zaburzeń mowy – w szczególności do jąkania.
  7. Kiedy dziecko zaczyna samo coraz więcej mówić – nie należy gasić tej skłonności obojętnością, czy kąśliwymi uwagami. Otoczenie powinno raczej słuchać z uwagą i powagą każdej wypowiedzi dziecka, podtrzymywać jego opowiadanie poprzez odpowiedzi i stosowne pytania. Naturalna potrzeba mówienia będzie prowadzić do podejmowania przez dziecko prób „dopasowania” własnego sposobu mówienia do wymowy otoczenia, co prowadzi do opanowania poprawnej wymowy.
  8. Należy unikać powtarzania języka dziecięcego, bowiem to utrudnia dziecku przyswajanie poprawnej wymowy. Zwracając się do dziecka należy mówić zawsze prawidłowo, poprawnie gramatycznie, powoli i wyraźnie.
  9. Należy zwrócić uwagę czy rozwój mowy dziecka przebiega prawidłowo.
  10. Z chwilą zdobycia przez dziecko umiejętności operowania zdaniem rozpoczyna się okres ożywionego mówienia. Dziecko głośno odzwierciedla swoje przeżycia, zdarza się przy tym, że pewne wyrazy wymawia nieprawidłowo. Nie należy go jednak zmuszać do wielokrotnego powtarzania wyrazu w poprawnym brzmieniu, bo to może wywołać u niego awersję do mówienia. Trzeba przy innej okazji umiejętnie powtórzyć słowo
    w poprawnej wersji.
  11. Skłonność dziecka do mówienia przybiera nową postać w okresie swoistej mowy dziecięcej, a więc między 3 a 7 rokiem życia. Dziecku nie wystarcza już monolog, zaczyna zwracać się do rówieśników, starszych, referuje im swoje obserwacje, doświadczenia. W wielu tych wypowiedziach są odstępstwa od obowiązującej normy. Powoli są one eliminowanie przez echolalię i autokorekcję. Dziecko zauważa pomyłki i coraz częściej je poprawia. Cierpliwość i takt otoczenia pozwoli traktować to jako cenne ćwiczenia językowe.
  12. Jeśli mimo wszystko nie udało się zapobiec zaburzeniom mowy – nie wolno opuszczać rąk. Poradnie logopedyczne są w stanie pomóc dziecku przy współpracy rodziców i wychowawców.

Literatura

ð     Juszczak- Guca J., „XII przykazań logopedycznych” [w:] „Bliżej przedszkola”

ð     Kaczmarek L., Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1966